Açgözlülüğün Sonu Yok mu?

Açgözlülüğün Sonu Yok mu? Bu Düzenin Kaybedeni Neden Hep Vatandaş?

Milyonlar yetmiyor, milyarlar hedefleniyor. Riskler biliniyor, kazanç ihtimali uğruna daha büyük riskler alınıyor. Peki bütün bu hesapların sonunda kaybeden kim oluyor?

Türkiye’de son dönemde yatırım fonları ve sermaye piyasalarıyla ilgili gündeme gelen iddialar, üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir soruyu yeniden ortaya çıkarıyor: İnsan, ne zaman yeterince paraya sahip olduğunu düşünür?

Bir insanın milyonları varsa neden milyarların peşinden koşar? Zaten büyük bir servetin, güçlü şirketlerin ve yıllar içinde kurulmuş bir ticari itibarın sahibiyken neden bütün bunları riske atabilecek işlemlerin içine girer?

Elbette her yatırım risk taşır. Her büyük servetin arkasında yasa dışı bir faaliyet bulunduğu da söylenemez. Ancak soruşturmaya konu olan iddialar doğru biçimde araştırılmalı, varsa hukuka aykırı işlemler ortaya çıkarılmalı ve sorumlular hukuk çerçevesinde hesap vermelidir.

Buradaki asıl mesele, henüz yargı kararıyla kesinleşmemiş suçlamalardan bağımsız olarak, daha fazla kazanma hırsının nerede duracağıdır.

Milyonlar yetmiyor, milyarlar neden yetmiyor?

İnsan ihtiyaçlarını karşılamak için para kazanır. Daha iyi bir evde yaşamak, ailesini güvence altına almak, geleceğini korumak ister. Bunlar anlaşılabilir amaçlardır.

Ancak belli bir servetin üzerine çıkıldığında mesele artık yalnızca ihtiyaçları karşılamak olmaktan çıkabilir. Daha fazla güç, daha fazla kontrol, daha fazla kazanç ve başkalarının sahip olduklarından daha fazlasına sahip olma isteği devreye girebilir.

İşte o noktada insanın kendisine sorması gereken soru şudur: Kazandığım para hayatımı güvence altına almak için mi, yoksa sınırı olmayan bir yarışın içinde kalmak için mi?

Büyük bir servet sahibi olmak, insanı bütün risklerden korumaz. Aksine, kontrolsüz kazanç arzusu bazen yıllarca oluşturulmuş birikimi, şirket itibarını ve aile geleceğini bile tehlikeye atabilir.

Üstelik riskin ne olduğunu bilerek bu yola giriliyorsa, ortada yalnızca kazanma isteği değil, riskin sonuçlarına ilişkin bir değerlendirme sorunu da vardır.

Aşağıdan yukarıya uzanan bir düzen mi var?

Sermaye piyasalarında ortaya çıkan her soruşturma, tek başına bütün sistemin suç ortaklığı içinde olduğunu kanıtlamaz. Fakat kamuoyunun sorduğu sorular da görmezden gelinemez.

Bir işlem nasıl gerçekleşti? Kimler kazandı? Kimler kaybetti? Denetim mekanizmaları ne zaman harekete geçti? Riskler daha önce görülebilir miydi? Küçük yatırımcılar, büyük oyuncuların sahip olduğu bilgiye ve imkânlara sahip miydi?

Eğer bir piyasada bazı kişiler bilgiye, sermayeye ve karar mekanizmalarına erişim bakımından belirgin avantajlara sahipse, bu farkın nasıl kullanıldığı araştırılmalıdır.

Burada yalnızca işlemi gerçekleştiren kişilere bakmak yetmez. Denetim görevini yapan kurumların, piyasa kurallarının ve varsa ihmallerin de incelenmesi gerekir. Ancak bunu yaparken kanıtlanmamış bir organizasyonun varlığını peşinen kabul etmek yerine, belgelerin ve soruşturma sonuçlarının ortaya koyduğu tabloya bakılmalıdır.

Çünkü gerçeklerin ortaya çıkarılması, önyargılardan daha değerlidir.

Vatandaş neden hep en ağır yükü taşıyor?

Şimdi günlük hayata bakalım.

Vatandaş markete gidiyor. Fiyatı artan ürünü almak zorunda kalıyor. Aracına yakıt koyuyor; pompadaki fiyat değişse de hayatına devam etmek zorunda. Elektrik, kira, ulaşım ve temel ihtiyaçlar ertelenemiyor.

Geliri aynı hızda artmıyorsa alım gücü düşüyor. Daha önce rahatlıkla aldığı bir ürünü artık hesap yaparak alıyor. Tasarruf etmek istiyor ama ay sonunda elinde para kalmıyor.

Buna karşılık sermaye piyasalarında yaşanan büyük tartışmaların, şirketlerdeki yönetim sorunlarının veya yatırım kararlarının sonuçları sıradan vatandaşın hayatına da dokunabiliyor. Özellikle küçük yatırımcılar birikimlerini kaybettiğinde, bu kaybı telafi etmek için önlerinde büyük servet sahiplerinin sahip olduğu imkânlar bulunmuyor.

Buradaki adalet sorusu açıktır: Kazanç özel kişilere aitken riskin ve zararın yükü neden daha geniş kesimlere yayılabiliyor?

Her fiyat artışının ya da her ekonomik kaybın aynı mekanizmadan kaynaklandığını söyleyemeyiz. Ancak vatandaşın ekonomik baskı altında yaşadığı gerçeği, büyük ekonomik olayların nasıl denetlendiği sorusunu daha da önemli hâle getiriyor.

Bir tarafta hayat pahalılığı, diğer tarafta kolay kazanç arayışı

Ekonomik sıkıntılar insanları farklı yönlere sürükleyebiliyor. Kimi harcamalarını kısıyor, kimi borçlanıyor, kimi ek iş arıyor. Kimi de kısa yoldan para kazanma umuduyla şans oyunlarına veya yüksek riskli yatırım araçlarına yöneliyor.

Burada da bir çelişki ortaya çıkıyor: İnsan bir taraftan geçim sıkıntısından şikâyet ederken diğer taraftan kaybetmeyi göze alamayacağı parasını, büyük kazanç umuduyla riske atabiliyor.

Bu davranışın arkasında yalnızca kişisel tercih yoktur; ekonomik güvensizlik, hızlı zenginleşme beklentisi, reklamlar ve başkalarının kazanç hikâyeleri de etkili olabilir. Ancak kolay kazanç vaadi, gerçekçi bir değerlendirme yapılmadığında insanı daha büyük bir kayba sürükleyebilir.

Yalnızca oynayanı değil, oyunu izleyeni de düşünmek gerekiyor. İnsanlar başkalarının nasıl kazandığını merak ediyor, büyük servetleri konuşuyor, gösterişli hayatları takip ediyor. Fakat o servetin nasıl elde edildiğini, hangi risklerin alındığını ve bedelin kime ödendiğini aynı ölçüde sorguluyor muyuz?

Asıl mesele para değil, sınır meselesi

Bir ülkenin ekonomisi yalnızca zenginlerin servetiyle ölçülmez. Vatandaşın alım gücü, emeğinin karşılığı, geleceğe duyduğu güven ve adalet duygusu da önemlidir.

Büyük servet sahiplerinin daha fazla kazanmak istemesi tek başına suç değildir. Yatırım yapmak, büyümek ve kazanç elde etmek ekonominin doğal parçalarıdır. Ancak kurallar herkes için aynı şekilde uygulanmıyorsa, denetim görevini yapmıyorsa veya bazı kişiler yaptıklarının sonuçlarından korunabileceklerini düşünüyorsa, sorun kişisel hırsın ötesine geçer.

Bu nedenle fonlarla ilgili soruşturmaların sonucu önemlidir. Kim ne yaptı, hangi işlemler hukuka uygundu, hangi iddialar kanıtlandı ve yatırımcıların zararları nasıl giderilecek? Kamuoyu bu soruların açık ve belgeli cevaplarını beklemelidir.

Çünkü mesele yalnızca bir şirketin, bir ailenin veya birkaç kişinin başına gelenler değildir. Mesele, ekonomik sistemin güvenilirliğidir.

Sonuçta insanın önünde iki yol vardır: Kazandığıyla yetinmeyi öğrenmek ya da daha fazlasını kazanmak uğruna sahip olduğu her şeyi tehlikeye atmak. Fakat hukuk ve denetim açısından asıl önemli olan, bu tercihlerin sonuçlarının yalnızca güçlü olanları değil, sıradan vatandaşı da nasıl etkilediğidir.

Bir ülkede vatandaş her gün fiyat hesabı yaparken büyük paraların nasıl yönetildiği de aynı ciddiyetle sorgulanmalıdır. Çünkü adalet, yalnızca kaybedenin kim olduğunu görmekle değil, kaybın nasıl meydana geldiğini ve sorumluluğun kimde olduğunu ortaya çıkarmakla sağlanır.

Edit ChatGBT
Mehmet Arkın Gürbüz

“Mesele yalnızca kimin ne kadar kazandığı değil, kazanç uğruna alınan risklerin bedelini kimin ödediğidir.”