29 Ekim: Bir Mirası Kutlamak mı, Yaşatmak mı?

29 Ekim: Bir Mirası Kutlamak mı, Yaşatmak mı?

Sonuç Önce: Bugün 29 Ekim paylaşımları, Cumhuriyet’in kuruluş koşullarını hatırlattığında anlam kazanır. 1923’te %90’ı tarımla geçinen, okuma yazma oranı erkeklerde %7, kadınlarda binde 4 olan bir ülkeden; bugün okullaşma oranları, sanayi kapasitesi ve iletişim altyapısıyla bambaşka bir Türkiye’ye geldik. Ancak asıl mesele, bu maddi ilerlemenin Cumhuriyet’in özü olan akıl, bilim, özgürlük ve eşitlik ilkeleriyle ne kadar birlikte yürüdüğüdür. Aşağıda, kuruluşun “sıfır noktası” ile bugünün karşılaştırmasını ve asıl sorumluluğun ne olduğunu bulacaksınız.

1923: Hangi Enkazın Üzerine Kuruldu?

Cumhuriyet, fethedilen değil, kurtarılan bir coğrafyada ilan edildi. Osmanlı’dan devralınan tablo, yalnızca askeri yenilgi değil, demografik ve ekonomik bir çöküştü:

Nüfus ve Sağlık: 13 milyon nüfusun 11 milyonu köylerde yaşıyordu. Ortalama yaşam süresi 40 civarındaydı; her 5 anneden 1’i doğumda hayatını kaybediyordu. Ülkede yalnızca 337 doktor, 4 hemşire ve 136 ebe vardı .

Eğitim: Erkeklerin sadece %7’si, kadınların ise binde 4’ü okuma yazma biliyordu. Okul çağındaki her 4 çocuktan 3’ü okula gidemiyordu. Tüm ülkede tek bir üniversite (Darülfünun) vardı ve liselerdeki kız öğrenci sayısı sadece 230’du .

Ekonomi: Kişi başına milli gelir 45 dolardı. 10’dan fazla işçi çalıştıran sadece 280 işletme vardı ve bunların 250’si yabancıların elindeydi. Elektrik sadece İstanbul, İzmir ve Tarsus’ta vardı; ülkenin toplam elektrik üretimi bugünkü ölçekle kıyaslanamayacak kadar düşüktü. Traktör ve biçerdöver sayısı sıfırdı .

Tarım ve Toplum: Nüfusun %90’ı tarımla uğraşıyor, ancak ilkel araçlarla üretim yapılıyordu. Osmanlı’nın son döneminde köylü, ağa ve mültezim baskısı altında yarı-açlık bir yaşam sürüyordu . Ayrıca savaş yıllarında Anadolu’nun birçok yerinde kıtlık ve açlık yaşanmıştı .

Atatürk, bu tabloyu değiştirmek için eğitim, sanayi ve hukuk alanlarında devrim niteliğinde adımlar attı: Tevhid-i Tedrisat ile eğitim birleştirildi, Harf Devrimi ile okuryazarlık yaygınlaştırılmaya çalışıldı, Sümerbank ve Etibank gibi kurumlarla sanayi temeli atıldı, Medeni Kanun ile kadın-erkek eşitliği hukuken tanındı. Bunlar, “kutlama” değil, inşa dönemiydi.

Bugün: Rakamlar İyi, Peki Ya Öz?

Bugün Türkiye, 1923 ile kıyaslanamayacak bir maddi birikime sahip: Üniversite sayısı 200’ü aşkın, okuryazarlık oranı %95’in üzerinde, sanayi ve hizmet sektörü ekonomiyi sırtlıyor, iletişim ve ulaşım altyapısı dünyayla yarışıyor. Ancak sorun, rakamların ötesinde.

1. Eğitim: Nicelik Var, Nitelik Tartışmalı
Okullaşma oranı arttı ama eğitimin bilimsel, laik ve eleştirel niteliği sürekli tartışma konusu. 1923’te “okul yoktu” sorunu vardı; bugün “hangi okul, hangi müfredat, hangi zihniyet” sorunu var. Cumhuriyet’in eğitimde hedeflediği akıl ve bilim ilkesi, zaman zaman ideolojik tartışmaların gölgesinde kalıyor.

2. Adalet ve Hukuk: Laiklik Aşınıyor mu?
Cumhuriyet’in en radikal devrimlerinden biri, hukukun dinden ayrılmasıydı. Bugün yargı bağımsızlığı, laiklik ilkesinin uygulanışı ve eşit vatandaşlık konularında ciddi tartışmalar var. “Adaletli oldunuz mu?” sorusu, 1923’te “hukuk yoktu” noktasından bugün “hukuk var ama ne kadar tarafsız?” noktasına evrildi.

3. İnsan Hakları ve Özgürlükler
1923’te tek parti yönetimi ve savaş koşulları vardı; bugün çok partili demokrasi var. Ancak ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü ve azınlık hakları konusunda uluslararası endekslerde Türkiye’nin yeri tartışmalı. Cumhuriyet’in “hürriyet” vaadi, günlük pratikte ne kadar yaşanıyor?

4. Ekonomik Adalet: Büyüme Var, Paylaşım?
Kişi başına gelir 45 dolardan bugün on binlerce dolara çıktı. Ancak gelir adaletsizliği, genç işsizliği ve kadın istihdamındaki düşüklük, “yaşlılara ekonomik güç verdiniz mi, gençlere yol açtınız mı?” sorularını haklı kılıyor. Büyüme var; ama herkes aynı oranda pay alamıyor.

Asıl Soru: “Ne Yaptınız?” Değil, “Ne Yapıyorsunuz?”
Yazınızdaki en güçlü tespit şu: “Cumhuriyet’in ilan edildiği günü paylaşarak onu sadece bize hatırlatıyoruz.” Bu doğru. 29 Ekim’de Atatürk’ü anmak, fotoğraf paylaşmak, bayrak asmak elbette değerli; ama Cumhuriyet bir hatıra değil, bir yönetim biçimi ve bir değerler bütünüdür.

Onu yaşatmak demek:

Laikliği sadece bir anayasa maddesi değil, günlük hayatın bir ilkesi olarak savunmak,
Bilimi eğitimin merkezine koymak,
Kadın-erkek eşitliğini sadece hukukta değil, iş hayatında ve toplumsal hayatta gerçek kılmak,
Farklı düşüncelere tahammül göstermek,
Ve yolsuzluk, adam kayırma ve liyakatsizliğe karşı durmak demektir.

1923’te insanlar yokluktan bir ülke kurdu. Bugün sorumluluk, o ülkeyi nitelikli, adil ve özgür bir Cumhuriyet’e dönüştürmektir. Kutlama, ancak bu sorumluluğu hatırlattığı ölçüde anlamlıdır.

Haber Veriyoruz