Yapısal Kriz: Neden Birçok Ülkede Aynı Anda “Yangın” Çıktı

Fransa: Öğrenci Hareketi ve Ekonomik Kaygı İç İçe

Fransa, lise öğrencilerinin başlattığı ve hızla tüm topluma yayılan büyük bir protesto hareketine tanık oluyor. Eylül 2026 ortasında Paris’in Créteil bölgesindeki Saint-Exupéry Lisesi’nde başlayan grev, okulların harap durumu, öğretmen eksikliği ve sınıf kalabalığını protesto ediyordu. Hareket TikTok üzerinden hızla ülke geneline yayıldı ve nihayetinde ulusal bir toplumsal harekete dönüştü.

Protestoların ölçeği büyümeye devam ediyor. Fransa İçişleri Bakanlığı’nın verilerine göre 6 Ekim’de ülke genelinde yaklaşık 250 bin kişi gösterilere katıldı; sadece Paris’te 40 bin kişi vardı. Sendikalar gerçek sayının resmi rakamların çok üzerinde olduğunu iddia ediyor. Ülke genelinde yaklaşık 900 okul kapandı; öğrenciler ise derslerin durduğu okul sayısının 1800’e ulaştığını, bunun da ülkedeki 3700 lisenin neredeyse yarısına denk geldiğini söylüyor. İki hafta içinde 6500’den fazla kişi gözaltına alındı, 750’den fazla polis ve yaklaşık 300 öğretmen ile öğrenci yaralandı.

Talepler eğitimden ekonomiye kaydı. Öğrencilerin ilk talepleri harap okul binaları, öğretmen yetersizliği ve kalabalık sınıflara odaklanıyordu. Saint-Denis’te 15 yaşındaki öğrenci Mahrofí, “Sınıflarda havalandırma yok, pencereleri bile açamıyoruz” dedi. Ancak hareket büyüdükçe talepler daha geniş toplumsal ve ekonomik sorunlara yöneldi. Paris’teki gösteride 19 yaşındaki öğrenci Lilya, “Z kuşağı ayağa kalktı ve duyulmak istiyor. Savaşları finanse etmek yerine kendi ülkenizi finanse edin” ifadelerini kullandı.

Ekonomik arka plan hareketin temel itici gücü. Fransa’nın kamu borcu GSYH’nin %119,3’üne ulaşmış durumda ve 2027’de %121,7’ye çıkması bekleniyor; bu oran AB’nin %60’lık sınırının çok üzerinde. Hükümetin 54 milyar euroluk bütçe kesintisi planı, gençlerin konut yardımı gibi sosyal haklarının kesilmesi endişesini doğuruyor. Dizel fiyatı tarihi zirveye yaklaşarak litre başına 2,38 euroya ulaştı. Bir emekli zanaatkâr protestoda, “Etrafına bak, kimse ay sonunu getiremiyor. Her şey daha da kötüleşti” dedi.

Protesto dalgası finans piyasalarını da vurdu. Fransa’nın 10 yıllık tahvil faizi bir ara %5’i aşarak 2002’den bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Piyasalar, azınlık hükümetinin gerekli mali konsolidasyonu yürütüp yürütemeyeceğinden endişe ediyor; Fransa’nın egemen borç krizine sürüklenebileceği konuşuluyor.

Küresel Protesto Haritası: Enerji Fiyatlarındaki Artış Çok Sayıda Ülkede Huzursuzluğa Yol Açtı

Orta Doğu savaşının petrol fiyatlarını yükseltmesi bu küresel protesto dalgasının doğrudan tetikleyicisi oldu. Brent petrol bir ara varil başına 100 doları aştı; ABD’de dizel galon başına 6 doların üzerine çıktı. Latin Amerika’dan Güneydoğu Asya’ya, Afrika’dan Orta Doğu’ya kadar birçok ülkede protestolar patlak verdi.

Avrupa

İspanya’da konut krizi protestoları patlak verdi. Madrid’de binlerce kişi, 70 yıldır yaşadığı dairesinden kira borcu nedeniyle tahliye edilen 80’li yaşlardaki emeklinin durumunu protesto etti; parlamento acil konut önlemlerini reddetmişti.

İngiltere’de İşçi Partisi hükümeti ısınma amaçlı yakıt kullanan hanelere 53 milyon sterlin yardım ayırdı, ancak tahvil yatırımcılarını yatıştırmak için yakıt vergisini düşürmemekte ısrar edince tepki çekti. Almanya’da sendikalar, hükümetin sosyal ve sağlık yardımlarını kesme planlarına karşı yüzlerce gösteri düzenledi.

Orta Doğu ve Afrika

Suriye’nin Kamışlı kentinde yüzlerce kişi yürüdü; pankartlarda “Açlık politikasına hayır” ve “Yakıt zamlarına karşıyız” yazıyordu; dizel ve ekmek fiyatlarının eski seviyesine dönmesi talep edildi.

Fas’ta taksi ve toplu taşıma sürücüleri hem yakıt zamlarını hem de düşük ücretleri protesto etti. Komorlar’da Mayıs ayında dizel fiyatlarındaki %46’lık artış nedeniyle günlerce süren protestolar çıktı; en az bir kişi hayatını kaybetti.

Asya ve Latin Amerika
Bolivya’nın Cochabamba kentinde yüzlerce çiftçi gösteri yaptı; bir kişi traktörünü iple çekerek yürüdü ve dizel fiyatının litre başına 0,8 dolardan 1,5 dolara çıkmasını protesto etti. Çiftçi Elena Aine, “Bu temel gıda fiyatlarını ciddi şekilde artırdı” dedi.

Guatemala’nın güneyinde sakinler petrol fiyatlarını protesto etmek için yol kapatma eylemleri düzenledi; polisle çatışmalarda iki polis kurşunla yaralandı. Sendikalar iki aydır hükümetten petrol fiyatlarına müdahale etmesini talep ediyor.

Filipinler’de 1 Mayıs gösterileri büyük ölçekliydi; protestocular ABD büyükelçiliği önünde polisle çatıştı; temel talep yakıt fiyatlarındaki artış sonrası ekonomik yardımdı. Endonezya’nın Surabaya kentinde yaklaşık yüz kişi yakıt zamlarını ve ücretsiz okul yemeği programındaki yolsuzluk iddialarını protesto etti.

Yapısal Kriz: Neden Birçok Ülkede Aynı Anda “Yangın” Çıktı

Bu küresel protesto dalgasının ortak bir makroekonomik arka planı var. Enerji fiyatlarının aktarımı en doğrudan tetikleyici: Orta Doğu çatışması Hürmüz Boğazı geçişini engelledi, petrol fiyatları 60 dolarlık aralıktan 90-100 dolara yükseldi; ithalata bağımlı ülkeler bunu ilk hissedenler oldu.

IMF, enflasyonun satın alma gücünü aşındırmaya devam edeceği uyarısında bulunuyor. Uluslararası Para Fonu’nun Ekim 2026 raporu, küresel enflasyonun 2025’teki %4,1’den 2026’da %4,7’ye çıkmasının beklendiğini belirtiyor. IMF, yaşam maliyeti krizinin düşük gelirli haneleri özellikle sert vurduğunu vurguluyor; çünkü bu hanelerin temel ihtiyaç harcamalarının aylık bütçelerindeki payı daha yüksek. Araştırmalar, 2021-2024 arasında fiyat şokları nedeniyle 23 milyon kişinin daha aşırı yoksulluğa düştüğünü gösteriyor.

Mali alanın tükenmesi ortak bir kısıt. Fransa’nın kamu borcu 4 trilyon doları aşarak ekonomisinin toplam büyüklüğünü geçti. Merkez bankaları iki arada bir derede: faiz artırımı enflasyonu dizginler ama ekonomiyi yavaşlatır; gevşek politikayı sürdürmek ise fiyatları kontrol edilemez kılar.

Protesto dalgası Avrupa’ya yayılabilir. CNN analizine göre, Fransa’nın Avrupa ekonomisindeki ağırlığı göz önüne alındığında, ülkedeki gerginlik euro bölgesindeki diğer ülkelerin tahvil piyasalarına da sıçrayabilir. Öğrenci protestolarındaki öfke, 2018’deki “Sarı Yelekliler” hareketini hatırlatıyor; o dönemde yakıt vergileri ve satın alma gücündeki düşüşe duyulan öfke ülke çapında bir toplumsal isyana dönüşmüştü.

Kaynak. DS
Haber Veriyoruz