Krallık ve tek adam rejimi aynı mı?

Krallık ve tek adam rejimi aynı mı?

1) Tanımlar: aynı kelime, farklı rejimler

Krallık (monarşi): Devlet başkanlığı kalıtsal (hanedan) bir kurumdur. Yetki düzeyi ülkeden ülkeye değişir.

Mutlak monarşi: Son söz çoğunlukla hükümdardadır; yürütme, yargı, güvenlik ve kaynak dağıtımı tek merkezde toplanabilir (tek adama çok yaklaşır).

Anayasal/parlamenter monarşi: Hükümdar çoğu zaman sembolik ya da sınırlı yetkilidir; karar alma seçilmiş hükümet, parlamento ve hukuk düzeni içindedir.

Tek adam rejimi (personalist dictatorship / one-man rule): Kararların, atamaların ve kaynak dağıtımının kurumlardan çok liderin kişisel iradesine dayandığı; “veto odaklarının” emildiği, liderin zayıf denetlendiği otoriter tip.

Dolayısıyla: “Krallık” ile “tek adam” bazen çakışır (mutlak monarşi), bazen ayrışır (anayasal monarşi).

Ortak noktalar (krallığın bazı türleri ile tek adam rejiminin kesişimi)
A) Gücün kişide/merkezde yoğunlaşması

Kararlar hızlı alınır; ama denge-denetim zayıflarsa “tek kişinin hatası” ülke hatasına dönüşür. “One-man rule” literatürü tam bunu tarif eder.

B) Kurumların kişiselleşmesi

Bürokrasi, yargı, medya, güvenlik gibi alanlar kurala değil kişiye bakmaya başlarsa rejim “kişisel sadakat” üzerine oturur.

C) Hesap verebilirliğin zayıflaması

Seçimle gitmeme (hanedan) veya seçim olsa bile “rekabetin aşınması” (personalist otokrasi) hesap sorma kanallarını daraltır.

D) Meşruiyetin kaynağı: “gelenek” veya “karizma”

Krallıkta gelenek/soy; tek adam rejiminde lider karizması ve “kurtarıcı” anlatısı sık görülür.

Kritik farklar (neden “tam aynı” demek riskli)
1) Taht mı, lider mi? (Miras vs. iktidar tekelleşmesi)

Monarşide “kim” sorusu soydan gelir (veraset).

Tek adam rejiminde “kim” sorusu çoğu zaman güç koalisyonu, güvenlik aygıtı, parti/ordu dengeleriyle şekillenir; lider bunları zayıflatıp kişiselleştirebilir.

2) Kurumsal frenler

Anayasal monarşilerde hükümdar çoğu zaman siyasi karar verici değil, sistemin sembolik/ritüel parçasıdır; “tek adam” mantığıyla çalışmaz.

3) Haleflik (succession) mekanizması

Monarşide haleflik kuralı netse kriz azalabilir; ama kötü halef riski de “garanti”dir.

Personalist rejimlerde haleflik çoğu zaman belirsizleşir; bu belirsizlik içeride klik savaşlarını tetikleyebilir. (Otokrasi geçiş verileri bu kırılganlığa işaret eder.)

Olası faydalar (savunanların argümanları)
1) Hız ve koordinasyon

Kriz anında hızlı karar, hızlı seferberlik. (Ama bu, denetim yoksa felaketi de hızlandırır.)

2) Süreklilik ve “devlet aklı” birikimi

Uzun vadeli projelerde istikrar iddiası. Bazı monarşilerde sembolik liderlik “ulusal birlik” unsuru olarak anlatılır.

3) Ekonomide “bazen” hızlı büyüme hikâyeleri

Literatür, otokrasilerin yüksek büyüme de sert çöküş de üretebildiğini; demokrasilerin ise daha öngörülebilir/istikrarlı sonuçlara yatkın olduğunu söyler.

Ayrıca “hangi otokrasi türü?” sorusu önemli: parti temelli otokrasiler ile personalist rejimler aynı ekonomik performansı vermeyebiliyor.

Zararlar (en sık görülen maliyetler)
1) Hata maliyeti çok büyür (tek noktadan arıza)

Güç tek kişide toplanınca “yanlış teşhis/yanlış politika”yı durduracak veto mekanizmaları azalır.

2) Liyakat erozyonu ve sadakat ekonomisi

Atamalar “ehliyet”ten “sadakat”e kaydığında kurumlar zayıflar, beyin göçü artar, yatırım iklimi kırılganlaşır.

3) Hukuk güvenliği ve mülkiyet hakları riski

Ekonomik büyüme tartışmalarında ortak payda şudur: mülkiyet ve sözleşme güvenliği zedelenirse uzun vadeli yatırım zayıflar. (Rejim tipi tartışması burada düğümlenir.)

4) Barışçıl iktidar değişimi sorunu

Veraset (monarşi) “seçimle hesap sorma”yı kapatır; personalist rejimler de çoğu zaman “rekabetçi çıkışı” tıkar. Sonuç: gerilim birikir, geçişler sancılı olabilir.

Sonuç: “Aynı” demek yerine daha net bir cümle

Aakademik bir cümleye çevirirsek:

“Mutlak monarşi, güç yoğunlaşması ve hesap verebilirliğin zayıflığı bakımından tek adam (personalist) rejimlerine yapısal olarak çok benzer; anayasal/parlamenter monarşi ise karar alma yetkisini seçilmiş kurumlara bıraktığı ölçüde bu benzerlikten ayrışır.”

Kaynak. Yapay Zeka
Haber Veriyoruz